Γιατί είμαι (ή δεν είμαι) Μαρξιστής! (Ι’ - Είναι η θρησκεία όπιο του λαού;

Η κριτική του Μαρξ στη θρησκεία με βρίσκει σε γενικές γραμμές σύμφωνο. 

Η θρησκεία είναι η κατάσταση του ανθρώπου που δεν έχει βρει ακόμα τον εαυτό του ή τον έχει χάσει. 

Ο έρωτας για το "μετά" και η περιφρόνηση του "τώρα", η "άρνηση της ζωής", όπως θα έλεγε κι ο Νίτσε, είναι η "μαστούρα" του λαού, μια ψευδαίσθηση, μια αυταπάτη. Που αφήνει ανοιχτό το πεδίο στους κάθε είδους εκμεταλλευτές να οργιάσουν. Αλλά αυτούς, όπως λένε κι οι παπάδες, "θα τους τιμωρήσει ο Θεός στη μέλλουσα ζωή"...

Αν ακόμα και σήμερα η θρησκεία στις δυτικές κοινωνίες παίζει κάποιο ρόλο, στην εποχή του Μαρξ τα πράγματα ήταν πολύ χειρότερα. Γι’ αυτό και ο φιλόσοφός μας θεωρούσε την κριτική της θρησκείας ως προϋπόθεση κάθε κριτικής. 

Γιατί οι θρησκείες είναι η κορύφωση της απάτης, της παράνοιας, της εθελοδουλίας. Δεν μπορεί να υπάρξει κοινωνική και πολιτική απελευθέρωση χωρίς υπέρβαση της θρησκευτικής αποβλάκωσης, χωρίς να σπάσουμε τα "δεσμά του Προμηθέα", που τόσο εύστοχα βροντοφώναξε απ’ τον Καύκασο: "Μισώ όλους τους Θεούς". Γιατί οι θεοί είναι δημιουργήματα του ανθρώπου που προβάλλει σε αυτούς όλα τα απαίσια και μισάνθρωπα ένστικτά του...

Από δω και πέρα αρχίζουν και οι επιφυλάξεις-διαφωνίες μου με την μαρξιστική θεώρηση των θρησκειών. 

Διαφωνώ με την άποψη του Μαρξ πως η θρησκεία εκφράζει την απομάκρυνση του ανθρώπου απ’ τον άνθρωπο, πως είναι ένα απλό στοιχείο του "υλικού εποικοδομήματος", πως εκφράζει το πνεύμα της αστικής κοινωνίας.

Οι θρησκείες είναι ένα πανάρχαιο φαινόμενο, που το συναντάμε πριν καν εμφανιστούν οι παραγωγικές σχέσεις και δυνάμεις. Είναι κάτι πολύ συνθετότερο και, φυσικά, δεν πρόκειται να εξαφανιστούν όταν "οι συνθήκες της πρακτικής καθημερινής ζωής των ανθρώπων αλλάξουν ώστε να αποκατασταθούν οι σχέσεις των ανθρώπων μεταξύ τους και με τη φύση". Θεωρώ το σκεπτικό αυτό πολύ παιδαριώδες...

Χοντροκομμένη (και αντιφατική) θεωρώ και την άποψη του Μαρξ πως οι θρησκείες πρέπει να καταργηθούν ολοκληρωτικά. Αναθέτει δε στο προλεταριάτο τον ιστορικό ρόλο της πραγμάτωσης του αθεϊσμού. 

Η θεωρία αυτή δεν αντέχει σε σοβαρή κριτική. Αφού οι θρησκείες θα εξαφανιστούν με την αλλαγή των παραγωγικών σχέσεων προς τι ο μαχητικός τρόπος κατάργησής τους; 

Και από πού ως πού θα αναλάβει αυτό το ρόλο το προλεταριάτο, δηλαδή το πιο καθυστερημένο και θρησκόληπτο κομμάτι της κοινωνίας;  Αν έλεγε "η προοδευτική διανόηση" θα το καταλάβαινα περισσότερο...

Στο ζήτημα αυτό διαφώνησε κάθετα η σοσιαλδημοκρατία. Που θεώρησε τη θρησκεία "προσωπική υπόθεση" των ανθρώπων και διακήρυξε σεβασμό στην ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης. 

Αλλά οι μαρξιστές θεωρούν "πολύ αστική" τη σοσιαλδημοκρατική άποψη...

Κάθε χρόνο τα Χριστούγεννα γίνομαι ντίρλα!

Τι να σου λέω τώρα ρε φίλε...

Αν ήμουν δεξιός μπορεί να ’χα πηδήξει και περισσότερες γκόμενες στη ζωή μου.

Γιατί αυτοί οι δεξιοί, εκτός από κρετίνοι, είναι και καταπιεσμένοι, αξιολύπητοι! Συγκινούν με τα χάλια τους τις γυναίκες, ξυπνούν μέσα τους το μητρικό ένστικτο και τους "κάθονται"...

Όμως σήμερα, μέρα που ’ναι, θέλω να ’μαι ειλικρινής.

Μη με βλέπετε που το παίζω αριστερός φιλελεύθερος. Αυτά τα σάπια που λέω στα γκομενάκια ("είσαι ελεύθερη να νιώσεις αυτό που θες, όπως κι όταν το θες" κ.λπ.) είναι για το θεαθήναι.

Κατά βάθος (όχι και πολύ βάθος) είμαι σεξιστικός γούρουνος, σατράπης και ζηλιάρης,

Προχθές στο ρεβεγιόν η δικιά μου είχε φορέσει ένα μακό, πέταγαν οι ρώγες της, οι άλλοι γύρω είχαν αλληθωρίσει, εγώ ζήλεψα, την τραβάω παράμερα και της λέω μέσα απ’ τα δόντια: "μάζεψε τις ρώγες σου ΤΩΡΑ!"...

Κάθε χρόνο τέτοιες μέρες κάνω έναν ψιλοαπολογισμό. 

Αχ ρε χρονάκια μου, πώς σας τσαλαπάτησα έτσι;

Πώς τα κατάφερνα πάντα και μεταμόρφωνα τον έρωτα σε πάλη ηλίθιων υπαρξιακών ανταγωνισμών; 

Πώς ρε εαυτέ πας και κάνεις σχέσεις πριν ακόμα μάθεις ποιος είσαι και τι θέλεις;

Πόσες φορές δεν έφτασα στο σημείο να είμαι το "βαρίδι" της σχέσης...

Γιατί σε κάθε σχέση πάντα έρχεται η στιγμή που τουλάχιστον ο ένας δεν "λέει πλέον τίποτα" για τον άλλον. 

Που ο άλλος σε βλέπει και τον τρώει η αγωνία πότε θα ξεκουμπιστείς και θα του αδειάσεις τη γωνιά!

Κι εσύ ο μάλαξ ούτε που το καταλαβαίνεις! Τέτοια πράγματα...

Τώρα τελευταία, που νομίζω πως άρχισα να ωριμάζω κάπως, όσο πιο ολοκληρωμένος νιώθω τόσο πιο ολοκληρωμένες γυναίκες ψάχνω.

Θέλω την άλλη να χαίρεται να με βλέπει και να με ακούει. Δεν συμβιβάζομαι με τίποτα λιγότερο.

Αμ το άλλο, πού το βάζεις; Πλέον δεν απορρίπτω μετά βδελυγμίας, που λένε, το ενδεχόμενο να κάνω παιδί. Και είμαστε σε καλό δρόμο νομίζω...

Εκτός γάμου εννοείται. Αλλά με αυτή που με θέλει και την θέλω. Μόνο έτσι πρέπει να ’ρχονται άνθρωποι στη ζωή. Αυτό να κατοχυρωθεί συνταγματικά!

Μάγκες μου, θα πω κάτι κι ας το πάρει ο Ιλισός!

Κάπου αρχίζω να ζηλεύω τις γυναίκες.

Όπως και να το κάνουμε, οι άτιμες είναι η πηγή της ζωής. Κι έχουν φοβερά αποθέματα δύναμης κι υπομονής!

Εμείς, ρε πούστη μου, δεν θα νιώσουμε ποτέ μέσα μας να κάνει κωλοτούμπες μια ζωούλα...

Η πρωινή πίπα εξαφανίζει το κέρατο!

Τη γνώρισα τυχαία. Στον "Σχοινοβάτη", στην οδό Σουλτάνη στα Εξάρχεια.

Καθόμουν σε μια γωνίτσα, έπινα μπιρόνια και διάβαζα Βίλχελμ Ράιχ. Αυτός ο καριόλης ο αυστριακός ψυχαναλυτής είναι άπαιχτος. Γράφει λες κι έχει εμένα για πελάτη του... "Ο ψυχικά ασθενής χρειάζεται ένα μόνο πράγμα για να επιστρέψει στη φυσιολογική κατάσταση: συχνή και πλήρη γενετήσια ικανοποίηση!".

Ένα παράξενο έντομο κάθεται στο χέρι μου και ρουφάει αίμα.

"Πού να σε γαμήσω!", φωνάζω και το λειώνω με την παλάμη του άλλου χεριού.

Στο διπλανό τραπέζι κάθεται μια τύπισσα που δεν την είχα καν προσέξει. Άκουσε αυτό που είπα αλλά δεν κατάλαβε σε ποιον το είπα.

"Έχει κάβλες το αγόρι;", με ρωτάει και χασκογελάει.

Μην τα πολυλογώ. Αποφασίσαμε να τα "φτιάξουμε". Στην αρχή απλώς δοκιμαστικά. 

Είναι ξύπνια κοπέλα και φαίνεται κατασταλαγμένη. 

Αμέσως κατάλαβε πως δεν θα είμαι μαζί της ούτε γιατί φτιάχνει ωραία ντολμαδάκια (που δεν φτιάχνει) ούτε γιατί έχει γνώσεις ψυχανάλυσης (που δεν έχει).

Τα πρωινά, πριν φύγω από κοντά της, με ξεζουμίζει κανονικά. 

"Γιατί το κάνεις αυτό;", τη ρωτάω.

"Γιατί δεν έχει ακόμα γεννηθεί ο άντρας που θα κερατώσει τη γκόμενα που κάθε πρωί τον τρελαίνει στις πίπες"!.

Όλες οι ξύπνιες γκόμενες στην εποχή μας το ’χουν καταλάβει: ο άντρας που το πρωί φεύγει απ’ το σπίτι του σεξουαλικά χορτασμένος, δεν έχει όρεξη ούτε να μιλήσει σε γυναίκα. Όλες του είναι αδιάφορες. Για να μην σας πω κι ενοχλητικές!

"Όσο καιρό είσαι μαζί μου", μου είπε, "δεν πρόκειται να φαντασιωθείς άλλη γκόμενα!".

Βάζω τα γέλια. "Αυτό δεν γίνεται!", της απαντάω.

Κι όμως γίνεται! Τουλάχιστον ως τώρα.

Η μόρτισσα ξέρει όλους τους λόγους που ένας άντρας φαντασιώνεται άλλες γυναίκες. Κάνει αδιαμαρτύρητα πρωκτικό και μου επιτρέπει να την πέσω χωρίς κανέναν ενδοιασμό στην κολλητή, στην αδελφή και στην κόρη της!

Λες κι είναι στο μυαλό μου η καριόλα. Ξέρει ακριβώς τι με "φτιάχνει"!

Κι ως τώρα τα καταφέρνει περίφημα.

Όσο είμαι μαζί της ούτε ξενοπήδησα ούτε μαλακίστηκα ούτε φαντασιώθηκα άλλη!

Είναι η πρώτη φορά στη ζωή μου που πηδάω με ανοιχτά τα μάτια!

Ως τώρα πάντα τα έκλεινα για να μπορώ να φαντασιωθώ πως πηδάω μία άλλη...

Συζήτηση με τον Κουφοντίνα! (ΣΤ’ - Οι αντάρτες πόλης είναι πολιτικά όντα κι όχι καουμπόιδες!)

Ψόνθο: Για περιέγραψέ μας βρε Δημήτρη μια γιάφκα. Πώς είναι μέσα;

Κούφο: Οι πρώτες γιάφκες του ΕΛΑ ήταν μικρές και θύμιζαν φοιτητικά δωματιάκια. Τα τζάμια στο παράθυρο ήταν καλυμμένα προσεκτικά με χοντρό μπλε χαρτί και στο ταβάνι υπήρχε μια λάμπα με κιτρινωπό φως. Η επίπλωση ήταν εξίσου λιτή. Με σπαστά ντιβάνια, τραπεζάκια και καρέκλες. Αργότερα μάθαμε να αποφεύγουμε τις πρόχειρες επιπλώσεις που θυμίζουν ερωτικές φωλιές. Θέλαμε οι γιάφκες μας να δείχνουν πως κατοικούνται από οικογένειες. Προσωπικά είχα μια εμμονή με τη σκόνη. Διέθετα ένα "σκονόμετρο". Από το πάχος της σκόνης στο πάτωμα υπολόγιζα την πολιτική συνειδητοποίηση και το ηθικό των ενοίκων. Λίγη σκόνη έδειχνε πολιτική υγεία.

Ψόνθο: Και πώς φέρνατε έναν υποψήφιο αγωνιστή στη γιάφκα;

Κούφο: Ήταν μια ολόκληρη διαδικασία. Περνούσαμε τον υποψήφιο σύντροφο μέσα από μια μαιανδρική διαδρομή κι εκείνος ήταν υποχρεωμένος να βλέπει μόνο τις μύτες των παπουτσιών του. Φυσικά, κατά τη διαδρομή παρακολουθούσαμε κάθε ύποπτη κίνηση...

Ψόνθο: Και ποια προσόντα πρέπει να έχει ένας ηγέτης μιας ομάδας ανταρτών πόλεως;

Κούφο: Πάρα πολλά. Πρέπει να είναι πάντα σε εγρήγορση. Να έχεις τις κεραίες του συνεχώς υψωμένες ώστε να πιάνει κάθε σου λέξη και να βρίσκει τι βρίσκεται πίσω της. Πρέπει να είναι ψύχραιμος, να παίρνει γρήγορες αποφάσεις, να μπορεί να διαβάζει σωστά ανθρώπους και καταστάσεις.

Ψόνθο: Περιέγραψέ μας έναν κλασικό αντάρτη πόλεως.

Κούφο: Εκτός απ’ την απαραίτητη πολιτική και ταξική συνειδητοποίηση πρέπει να αποκτήσει μια σειρά από ειδικές δεξιότητες. Ν’ ανοίγει κλειδαριές εισόδων και αυτοκινήτων, να κατασκευάζει εκρηκτικά υλικά, να ξέρει να χρησιμοποιεί τα όπλα της οργάνωσης, να κατασκευάζει ωρολογιακούς εκρηκτικούς μηχανισμούς, να μεταμφιέζεται, να κάνει παρακολουθήσεις απαρατήρητος, να μην διστάζει και να μην δειλιάζει την ώρα της δράσης. Και φυσικά να διαθέτει αυτοσυγκράτηση, να είναι απόλυτα εχέμυθος, να μην εκθέτει τον εαυτό του και την οργάνωση σε παράλογους κινδύνους...

Ψόνθο: Είχατε κάποια διαδικασία μύησης;

Κούφο: Υπήρχε μια κάποια τελετουργία. Στον υποψήφιο σύντροφο δείχναμε ξαφνικά κάποια όπλα και βλέπαμε αντιδράσεις. Θα τρομάξει; Θα τα απομακρύνει με τα ακροδάχτυλά του σαν κάτι βρόμικο, θα τα αγαπήσει με την πρώτη; Όλ’ αυτά δείχνουν χαρακτήρα και προδιάθεση...

Ψόνθο: Γενικά, ποια ήταν η σχέση σας με τα όπλα;

Κούφο: Εμείς δεν είμαστε οπλό-καυλοι. Τα όπλα είναι απλά εργαλεία του αγώνα μας. Η κατοχή τους είναι βαθιά πολιτική πράξη. Δεν είναι παιχνίδια. Ούτε τα έχουμε για επίδειξη, μαγκιά η καουμποϊλίκι. Είναι τεράστια η ευθύνη. Αναγκαστικά πρέπει να είμαστε εξοικειωμένοι μαζί τους, να τα διατηρούμε στην καλύτερη δυνατή κατάσταση, να ξέρουμε άριστα το χειρισμό τους, αλλά μέχρι εκεί. Δεν επιτρέπεται να γίνονται αυτοσκοπός.

"Ημερολόγιο λιποταξίας" (115) - Κρίμα που το ελληνικό κράτος έδιωξε απ’ τους "Αέρηδες" τους δερβισάδες!

Η Περσία δεν είναι μόνο η χώρα που γεννήθηκε ο Ζωροαστρισμός. Είναι και μια απ’ τις σημαντικότερες κοιτίδες του Σουφισμού.

Οι Σούφι είναι η ισλαμική εκδοχή του μυστικισμού. 

Κι όταν λέμε γενικά "μυστικισμός" εννοούμε την ένωση του ανθρώπου με το θείο. Μια ένωση που μετατρέπεται σε τρόπο ζωής και πηγή ανώτερης γνώσης. Και συνήθης κατάσταση της "ένωσης" αυτής είναι η "έκσταση", ένα είδος εξόδου απ’ τον υλικό εαυτό μας.

Εμείς στην Ελλάδα ξέρουμε τους Σούφι με το όνομα "δερβίσηδες". Είναι ουσιαστικά οι "καλόγεροι" του Ισλάμ που, προκειμένου να έρθουν στην πολυπόθητη έκσταση, χρησιμοποιούσαν τον γνωστό χορό περιστροφής γύρω απ’ τον εαυτό τους (είδος ομφαλοσκόπησης) αλλά έκαναν και χρήση ναρκωτικών ουσιών-παραισθησιογόνων. 

Εξ ου και στα ρεμπέτικα τραγούδια τα μαστούρια ονομάζονται "δερβισάδες" και τα καταγώγια του "τεκέδες". 

"Τεκέδες" ονομάζονταν τα μοναστήρια των δερβίσηδων-σούφι. Ένα τέτοιο λειτουργούσε και στην Αθήνα στους "Αέρηδες" στην Πλάκα...

"Σούφι" στην αραβική γλώσσα σημαίνει "αυτός που φοράει μάλλινα ρούχα". Γιατί οι ασκητές σούφι τέτοια ρούχα φορούσαν συνήθως και μάλιστα κατάσαρκα για να ταλαιπωρούν το σώμα τους. Κάτι σαν τον Ιωάννη τον Βαπτιστή...

Κατ’ άλλη άποψη το "σούφι" προέρχεται απ’ την ελληνική λέξη "σοφός", γιατί όντως οι Σούφι είναι οι "σοφοί του Ισλάμ".

Οι Σούφι μοιάζουν πολύ με τους Χριστιανούς ασκητές. Άλλωστε απ’ αυτούς (κυρίως τους μονοφυσίτες της Συρίας) διδάχθηκαν τον ασκητικό βίο. 

Έχω σκοπό να πούμε πολλά για τους Σούφι και τον μυστικισμό. Πρόκειται, φυσικά, για αρρωστημένες καταστάσεις καθώς ούτε Θεός υπάρχει για να ενωθείς μαζί του ούτε πρόκειται να κερδίσεις τίποτα ταλαιπωρώντας το σώμα σου και προσευχόμενος μέρα-νύχτα. 

Αλλά μέσα στην τρέλα τους είναι συμπαθείς άνθρωποι και αξίζουν την επιείκειά μας...

Οι Σούφι δίδασκαν μια ανιδιοτελή αγάπη για τον Θεό. Που δεν στηρίζεται στο συμφέρον. Τον αγαπάμε χωρίς να περιμένουμε ανταπόδοση ή από τον φόβο τιμωρίας. 

Ο Κεμάλ στην Τουρκία τους θεώρησε πολύ οπισθοδρομικούς και το 1925 κατάργησε τα 350 μοναστήρια τους. 

Αλλά και το "ορθόδοξο" Ισλάμ τους κυνηγάει. Γιατί οι Σούφι, επηρεασμένοι απ’ τον Χριστιανισμό, λατρεύουν τους δικούς τους Αγίους, πιστεύουν πως θαυματουργούν, προσκυνούν τους τάφους τους, θεωρούν "αλάθητους" τους πνευματικούς τους πατέρες που τους λένε "σεΐχηδες". Κάτι σαν τους δικούς μας "γεροντάδες"...

Μια καλόβολη γκόμενα...

Είχα πολλές μέρες να γαμήσω. Δεν σας λέω πόσες για να μην σοκαριστείτε! Όλοι με βλέπετε πάντα χαμογελαστό κι ευδιάθετο και νομίζετε πως πηδάω τρεις φορές τη μέρα.

Δυστυχώς δεν ισχύει...

Μπαίνω στην "Μπυραρία", ξέρετε τώρα, στην πλατεία Εξαρχείων προς την οδό Τσαμαδού.

Είμαι ψυχολογικά φορτισμένος. Νιώθω συναισθηματικά ευάλωτος. Η γκόμενα που τον τελευταίο καιρό νταραβερίζομαι, μάλλον με κερατώνει!

Με πιάνετε τώρα... πληγωμένο εγώ, αίσθημα απόρριψης, αποτυχίας, νιώθω περίγελος και μόνος.

Έχει σχετική υγρασία και ψύχρα. Πιάνω τραπέζι μέσα. Παραγγέλνω μια λάγκερ. 

Ωπ! Τι βλέπω; Απέναντί μου μια τύπισσα κάθετε μοναχούλα και κατεβάζει τις μπύρες μονορούφι!

Ξανθιά, γεροδεμένη, καυτό σορτσάκι, μπούτια γυμνασμένα και μυώδη.

Σίγουρα Γερμανιδούλα, σκέφτομαι.

Έτσι όπως είμαι καβλωμένος μέχρι και τη Μέρκελ θα πήδαγα απόψε. Όχι αυτό το τρυφερούδι...

Την κερνάω ένα μεγάλο ποτήρι. Πιάνουμε κουβέντα.

Εγώ κλασικός αρβανιτόβλαχος. Όσο το σπέρμα ξεχειλίζει στ’ αρχίδια μου είμαι όλο γλύκες και τρυφερότητες. 

"Είσαι πανέμορφη!", της λέω.

"Πόσο καιρό έχεις να γαμήσεις;", με ρωτάει σε καλά ελληνικά. "Ν’ αδειάσεις θέλεις και μετά να πας να κοιμηθείς!". Και σκάει στα γέλια...

Άπαιχτη η τύπισσα. Ξέρει πώς λειτουργούν οι άντρες, το αποδέχεται και γουστάρει. 

"Εγώ δεν είμαι σαν τις άλλες γκόμενες που μετά το πήδημα δεν θες καν να τις κοιτάξεις!".

Μάγκες μου, μένω Παυλόπουλος! Τι κουβέντα ξεστόμισε το πλάσμα;

Φαίνεται μεθυσμένη.

"Να, κοίτα!", μου λέει, και κατεβάζει το σορτσάκι της. "Πουθενά κυτταρίτιδα!".

Συνεχίζει να μου απαριθμεί τα προσόντα της: "Έλα απόψε μαζί μου, κι αν δεν νιώσω οργασμό, μην αγχώνεσαι! Δεν τρέχει τίποτα. Εσύ κοιμήσου κι εγώ θα συνεχίσω με το μαξιλάρι"...

Γιατί είμαι (ή δεν είμαι) Μαρξιστής! (Θ’ - Αγνοούμε την πραγματικότητα...)

Ας συνοψίσουμε όσα είπαμε ως τώρα:

1) Ο μαρξισμός, όπως όλες οι "μεγάλες αφηγήσεις" της ανθρωπότητας, αποδείχθηκε ατελής και εσφαλμένος. Καμιά ιδεολογία δεν λειτούργησε σε πραγματικές συνθήκες. Ίσως αυτή να είναι και η κρύα εκδίκηση του υλισμού...

2) Ίσως ποτέ οι εργάτες δεν απέκτησαν "ταξική συνείδηση". Η πλειοψηφία τους ποτέ δεν ένιωσε την τάξη τους ως καθοριστικό παράγοντα της ταυτότητάς τους. Αντίθετα, το όνειρο κάθε εργάτη ήταν να ανέλθει την κοινωνική ιεραρχία, να γίνει μικροαστός, νεόπλουτος κ.λπ. Ειδικά στην εποχή μας η έννοια της κοινωνικής τάξης έχει τελείως εκφυλιστεί.

3) Το Κράτος είναι πάντα επικίνδυνο, διεφθαρμένο, καταπιεστικό. Αλλά σήμερα είναι το μόνο "δίχτυ ασφαλείας" των φτωχών απέναντι στα αρπακτικά του νεοφιλελευθερισμού.

4) Ο Κεντρικός Σχεδιασμός έχει αποδειχτεί στην πράξη αναποτελεσματικός. Το σύγχρονο "φρούτο" που ακούει στο όνομα "Κοινωνία των Πολιτών" προτείνει μεν την επίλυση των προβλημάτων σε τοπική βάση, αλλά με έναν τρόπο που τέμνει οριζόντια κι όχι κάθετα (δηλαδή "ταξικά") την κοινωνία.

5) Οι κοινωνίες είναι πολυδιασπασμένες σε ανταγωνιστικές μεταξύ τους ομάδες. Κάθε μία προσπαθεί να επιβάλλει το δικό της "αφήγημα". Αυτό προκαλεί ατέρμονες και αναπόφευκτες συγκρούσεις. Θεωρούνται φυσιολογικό κοινωνικό φαινόμενο, είναι "χαμηλής έντασης" αλλά στην πράξη αποκλείουν το ενδεχόμενο της "μεγάλης επανάστασης".

6) Οι επαναστάσεις, γενικά, είτε είναι μη εφικτές είτε έχουν άσχημη εξέλιξη και τέλος. Στην παγκόσμια ιστορία οι μεγαλύτερες αλλαγές έγιναν χωρίς να το καταλάβει κανείς...

7) Η πραγματικότητα είναι εξαιρετικά πολύπλοκη, αλληλεξαρτώμενη, παγκοσμιοποιημένη. Μέχρι σήμερα κανένα σύστημα και καμιά διάνοια δεν μπόρεσε να την περιγράψει σε όλες της τις διαστάσεις. Είναι ο μεγάλος γνωστός-άγνωστος...